Gözlük reçetesindeki numaralar, camın ışığı ne kadar ve hangi yönde kırması gerektiğini dioptri (D) cinsinden söyler. Eksi numara miyopi, artı numara hipermetropi, CYL ve AXIS astigmat, ADD ise yakın okuma ihtiyacı demektir.
Optik mağazasında her gün aynı soruyu duyuyoruz: “Benim numaram kaç, bu kötü mü?” Bu rehberde reçetenizi satır satır okuyacak, numaranızın hafif mi yüksek mi olduğunu ve camınızı nasıl etkilediğini göreceksiniz.
Kısa cevap: SPH -2.00 “uzağı bulanık görüyorsunuz, 2 dioptrilik ıraksak cam gerekiyor” demektir. SPH +2.00 yakını zorlandığınızı, CYL -1.00 AXIS 180 hafif astigmatınız olduğunu, ADD +2.00 ise okuma için ek güç gerektiğini gösterir.
Reçete her göz için ayrı bir satırdan ve birkaç sütundan oluşur. Türkiye’de e-reçetelerde sağ ve sol göz genellikle “Sağ / Sol” diye yazılır, el yazısı ve özel muayene reçetelerinde ise Latince kısaltmalar kullanılır.
[Görsel: kişisel bilgileri gizlenmiş gerçek bir gözlük reçetesi, sütunlar numaralandırılmış]
| Kısaltma | Açılımı | Ne anlatır |
| OD | Oculus Dexter | Sağ göz |
| OS | Oculus Sinister | Sol göz |
| OU | Oculus Uterque | Her iki göz |
| SPH | Sphere (küre) | Miyopi veya hipermetropi gücü |
| CYL | Cylinder (silindir) | Astigmat gücü |
| AXIS | Eksen | Astigmat düzeltmesinin açısı (0 ile 180 derece) |
| ADD | Addition (ilave) | Yakın görme için eklenen güç |
| PRISM / BASE | Prizma ve taban yönü | Göz hizalama düzeltmesi |
| PD | Pupil mesafesi | İki göz bebeği arası mesafe (mm) |
Reçetede “Uzak” ve “Yakın” diye iki ayrı satır görürseniz, yakın satırı çoğu zaman uzak numaranıza ADD değerinin eklenmiş hâlidir. Bir sütun boş bırakılmış ya da “0.00”, “PL” (plano) veya “DS” yazılmışsa o değerde düzeltme gerekmiyor demektir.
SPH, gözünüzün tüm yönlerde eşit olan kırma hatasını gösterir ve gözlük numaranız denince çoğu kişinin kastettiği değer budur. Numaralar 0.25 dioptrilik adımlarla ilerler: -0.25, -0.50, -0.75 gibi.
Eksi SPH miyopi demektir. Göz önden arkaya biraz uzun olduğu ya da kornea fazla kavisli olduğu için ışık retinanın önünde odaklanır; uzaktaki tabelalar bulanık, yakındaki yazılar nettir. “Uzağı görememe gözlük numaraları” diye aranan değerler bu eksi numaralardır. Eksi cam ortası ince, kenarı kalın bir camdır.
Artı SPH hipermetropi demektir. Göz kısa ya da kornea daha düz olduğu için ışık retinanın arkasına odaklanır. Gençlerde göz bunu kendi odaklama gücüyle telafi edebilir, bu yüzden hipermetropi çoğu zaman bulanıklıktan önce yorgunluk ve baş ağrısıyla kendini belli eder. Artı cam ortası kalın, kenarı ince bir camdır.
| Derece | Miyopi (eksi) | Hipermetropi (artı) |
| Hafif | -0.25 ile -3.00 | +0.25 ile +2.00 |
| Orta | -3.25 ile -6.00 | +2.25 ile +5.00 |
| Yüksek | -6.00’ın ötesi | +5.00’ın ötesi |
Bu aralıklar klinikte yaygın kullanılan sınırlardır; bazı kaynaklar yüksek miyopi sınırını -5.00 olarak alır. Yüksek miyopide yıllık göz hekimi kontrolü, numara değişmese bile retina sağlığı için önemlidir.
CYL astigmatın gücünü, AXIS ise bu düzeltmenin hangi açıda uygulanacağını gösterir. İkisi her zaman birlikte yazılır: AXIS olmadan CYL, CYL olmadan AXIS anlamsızdır.
Astigmatta kornea ya da göz merceği her yönde aynı kavise sahip değildir; bir yönde daha dik, ona dik yönde daha düzdür. Işık tek bir noktada toplanamaz, görüntü uzakta da yakında da hafif çift ya da gölgeli görünür. Gece farların ışınlar hâlinde dağılması tipik bir şikâyettir.
Eksi ve artı CYL aynı astigmatın iki farklı yazım biçimidir; hangisinin kullanılacağı hekimin ve cihazın alışkanlığına bağlıdır. Optisyen ikisini birbirine çevirebilir (transpozisyon):
| Yazım | SPH | CYL | AXIS |
| Eksi silindir | -1.00 | -1.00 | 180 |
| Artı silindir | -2.00 | +1.00 | 90 |
Kural basit: SPH ile CYL toplanır, CYL’nin işareti değiştirilir, AXIS 90 derece döndürülür. İki satır da aynı camı tarif eder.
AXIS 0 ile 180 derece arasında bir açıdır ve silindirik gücün sıfır olduğu ekseni gösterir; düzeltici güç bu eksene dik yönde çalışır. AXIS bir güç değil, bir yöndür: AXIS 180 “astigmatınız 180 dereceden büyük” anlamına gelmez. 180 ve 0 aynı yatay eksendir, 90 dikey eksendir. CYL değeri büyüdükçe AXIS’teki birkaç derecelik hata bile netliği bozar; bu yüzden astigmatlı camlarda montaj hassasiyeti önemlidir.
Genel bir fikir vermek için: 1.00 dioptriye kadar CYL hafif, 1.25 ile 2.00 arası orta, 2.00’ın üstü yüksek astigmat olarak değerlendirilir.
ADD, uzak numaranızın üzerine yakın için eklenen artı güçtür. Kırklı yaşlarda göz merceği esnekliğini kaybeder, buna presbiyopi denir; telefonu uzağa tutmaya başlamak ilk işarettir. ADD genellikle +0.75 ile başlar, yaşla birlikte +2.50 ile +3.00 civarına kadar çıkar.
Örnek: Uzak numaranız -1.00 ve ADD +2.00 ise yakın numaranız -1.00 + 2.00 = +1.00 olur. ADD değeri olan bir reçeteyle tek odaklı okuma gözlüğü, bifokal ya da progresif cam yapılabilir.
Prizma, gözlerin aynı noktaya bakmakta zorlandığı durumlarda (çift görme, bazı şaşılık türleri, göz kası dengesizlikleri) reçeteye eklenir. Gücü prizma dioptrisi (Δ) ile yazılır: 1 Δ, ışığı 1 metre mesafede 1 cm saptırır.
Base, prizmanın kalın kenarının (tabanının) yönüdür: Base In burna doğru, Base Out şakağa doğru, Base Up yukarı, Base Down aşağı. Akılda tutulacak tek kural şu: ışık tabana doğru kırılır, gördüğünüz görüntü ise tepeye doğru kayar. Örneğin Base Up prizma, görüntüyü aşağı taşır.
Prizmalı camlar ölçü ve montaj hassasiyeti ister; ayrıntılar için prizmatik cam nedir yazımıza bakabilirsiniz.
Mağazamıza gelen reçetelerde sık gördüğümüz bir tabloyu ele alalım: 45 yaşında, hafif miyop ve astigmatı olan, yakında zorlanmaya başlamış biri.
| Göz | SPH | CYL | AXIS | ADD |
| Sağ (OD) | -2.25 | -0.75 | 175 | +1.50 |
| Sol (OS) | -1.75 | -1.25 | 10 | +1.50 |
PD: 63 mm
Bu reçeteyle kişi tek bir gözlükle hem uzağı hem yakını görmek istiyorsa progresif cam, sadece masa başı çalışacaksa ofis (ara mesafe) camı uygun olur. Seçimi kullanım alışkanlığına göre birlikte yapıyoruz.
Göz numarası için bir üst sınır yoktur; çoğu insanın numarası ±6.00’ın içinde kalır, ama -10.00, -15.00 hatta daha yüksek miyopiler de görülür. Asıl sınır camdadır: standart stok camlar genellikle ±6.00 ile ±8.00’a kadar üretilir, daha yüksek numaralar reçeteye özel (sipariş) üretimle yapılır. Üretim aralığı markaya ve cam indeksine göre değişir; çok yüksek numaralarda özel tasarım camlar ya da kontakt lens daha konforlu bir seçenek olabilir.
Numara büyüdükçe cam kalınlaşır ve ağırlaşır. Daha yüksek indeksli cam aynı numarayı daha ince yapar:
| SPH aralığı | Önerdiğimiz indeks | Not |
| ±2.00’a kadar | 1.50 veya 1.56 | Çoğu çerçevede yeterli |
| ±2.25 ile ±4.00 | 1.60 | Belirgin incelme |
| ±4.25 ile ±6.00 | 1.67 | Kenar kalınlığı ciddi azalır |
| ±6.00’ın üstü | 1.74 | En ince seçenek |
Bu tablo bir başlangıç noktasıdır. Yüksek CYL, büyük çerçeve ve geniş PD kalınlığı artırır; yüksek eksi numarada küçük ve kalın kenarlı (asetat) çerçeve, kenar kalınlığını gizler. Kalitesiz gözlük camı nasıl anlaşılır yazımızda cam kalitesini kontrol etmenin pratik yollarını anlattık.
Çocuk ve gençlerde miyopi göz büyüdükçe artabilir; kırklı yaşlardan sonra ADD değeri yükselir. Numaranız ±0.50 ya da daha fazla değiştiyse yeni cam belirgin fark yaratır. Çocuklarda yılda bir, yetişkinlerde bir iki yılda bir göz muayenesi önerilir.
Numaranızı öğrenmenin üç yolu var: e-reçetenizi çevrim içi görüntülemek, mevcut gözlüğünüzü bir optisyene ölçtürmek ya da göz muayenesi olmak. İlk ikisi eski numaranızı gösterir; güncel numaranız ancak muayeneyle belirlenir.
Reçete süresine dikkat: SGK desteğiyle gözlük almak için e-reçete düzenlendiği günden itibaren 10 iş günü içinde optisyene başvurmanız gerekir. Ayrıntılar: SGK gözlük reçetesi kaç gün geçerlidir.
Gözlük numarası lens numarasıyla aynı değildir. Kontakt lens gözün üzerinde durduğu için ±4.00’ın üzerindeki numaralarda değer değişir. Kendi reçetenizi hesaplamak için gözlük derecesini lens derecesine çevirme aracımızı kullanabilirsiniz.
Gözlük numarasını girin, vertex mesafesi düzeltmesi uygulanmış kontakt lens karşılığını ve bu güçte lens bulunan markaları görün.
Bu hesaplayıcı göz sağlığı uzmanlarına yardımcı olmak için tasarlanmıştır. Uzman tarafından yapılan kontakt lens uygulamasının ve muayenenin yerine geçmez. Lens güç aralıkları üretici tarafından değiştirilebilir, siparişten önce güncel katalogdan doğrulayın.
Reçeteyi doğru okumak işin yarısı; diğer yarısı camın gözünüze doğru hizalanmasıdır. Aynı numara, yanlış ölçülmüş bir PD ya da yanlış montaj yüksekliğiyle baş ağrısı yapabilir. Yeni gözlüğünüzle ilk birkaç gün hafif bir alışma normaldir, ama bir haftadan uzun süren bulanıklık, çift görme veya baş ağrısında gözlüğü yaptırdığınız optisyene ölçüleri kontrol ettirin.
Gözlük numarası -0.50 olan biri gözlük takmalı mı? Zorunlu değildir; gece araba kullanırken, sinemada ya da uzun ekran başında fark yaratabilir. Karar şikâyetinize ve göz hekiminizin önerisine bağlıdır.
Eksi numara mı daha kötü, artı numara mı? Biri diğerinden kötü değildir, farklı kırma hatalarıdır. Önemli olan sayının büyüklüğüdür: -1.00 ile +1.00 benzer derecede hafiftir.
Gözlük takmak numarayı artırır mı? Hayır. Doğru numaralı gözlük numarayı artırmaz; çocuklarda miyopi göz büyümesine bağlı olarak artar. Numarası düşük tutulmuş gözlük de miyopiyi durdurmaz.
Sağ ve sol gözün numarası farklı olabilir mi? Evet, çok sık görülür. Fark 2.00 dioptriyi geçtiğinde görüntü boyutları farklılaşabilir; bu durumda cam ve çerçeve seçimini birlikte planlıyoruz.
Reçetemde AXIS var ama CYL yok, bu ne demek? Büyük olasılıkla yazım hatasıdır; AXIS yalnızca CYL ile anlamlıdır. Reçeteyi düzenleyen hekime ya da optisyeninize sorun.
Gözlük numaramı internetten test ederek öğrenebilir miyim? Çevrim içi testler fikir verebilir ama CYL ve AXIS gibi değerleri ölçemez. Gözlük için göz muayenesi gerekir.
