Yeni eğitim yılı yaklaşırken okul çantası, kırtasiye malzemeleri ve kıyafetler hazırlanır. Ancak çocuğun sınıftaki başarısını doğrudan etkileyebilecek önemli bir konu çoğu zaman listenin dışında kalır: görme sağlığı.
Çocuklar okulda tahtayı okumaktan kitaptaki küçük yazıları takip etmeye, bilgisayar kullanmaktan deftere yazı yazmaya kadar pek çok görsel görevle karşılaşır. Düzeltilmemiş bir görme problemi çocuğun bu görevleri yerine getirmesini zorlaştırabilir. Üstelik çocuk, nasıl görmesi gerektiğini bilmediği için bulanıklıktan her zaman şikâyet etmeyebilir.
Okula dönüş döneminde yapılan göz değerlendirmesi; miyopi, hipermetropi, astigmat, şaşılık ve göz tembelliği gibi durumların erken fark edilmesine yardımcı olur. Ancak her çocuğun mutlaka eğitim yılı başında kapsamlı muayene olması gerektiği şeklinde genel bir kural koymak doğru değildir. Çocuğun yaşı, önceki muayene sonucu, risk faktörleri ve belirtileri göz önünde bulundurularak uygun takip planı oluşturulmalıdır.
Öğrenme yalnızca gözlerle gerçekleşmez. Dikkat, dil becerileri, hafıza, işitme ve bilişsel gelişim de öğrenmenin parçalarıdır. Buna rağmen sınıfta kullanılan bilginin önemli bir bölümü görsel olarak sunulur.
Çocuk şu görevleri yerine getirirken net ve rahat görmeye ihtiyaç duyar:
Tahtayı bulanık gören bir çocuk bilgileri eksik yazabilir. Yakın çalışmada zorlanan çocuk okumaktan kaçınabilir. İki gözünü birlikte kullanırken rahatsızlık yaşayan çocuk ise ders başında kısa sürede yorulabilir.
Bu davranışlar bazen isteksizlik, dikkatsizlik veya ders çalışmayı sevmeme şeklinde yorumlanır. Oysa sorun çocuğun öğrenmek istememesi değil, görsel bilgiye rahat ulaşamaması olabilir.
Yetişkinler görmelerinde meydana gelen değişikliği genellikle kısa sürede fark eder. Çocuklarda ise durum farklıdır. Çocuk doğduğundan beri bulanık görüyorsa bunu normal kabul edebilir. İki gözden yalnızca biri iyi görüyorsa günlük yaşamını sağlam gözüyle sürdürebilir.
Çocuk “Tahtayı bulanık görüyorum” demek yerine:
Bu nedenle çocuğun herhangi bir şikâyette bulunmaması, gözlerinde problem olmadığı anlamına gelmez.
Okula dönüş dönemi, çocuğun görme durumunu gözden geçirmek için ailelere pratik bir hatırlatma sağlar. Özellikle yaz boyunca büyüyen çocukta çerçeve küçük kalmış, mevcut gözlük numarası değişmiş veya daha önce fark edilmeyen bir sorun belirginleşmiş olabilir.
Göz değerlendirmesinin başlıca amaçları şunlardır:
Miyopisi bulunan çocuk yakındaki kitabı rahat görebilirken sınıftaki tahtayı bulanık görebilir. Çocuğun evde yakın aktivitelerde sorun yaşamaması, uzak görmesinin normal olduğunu kanıtlamaz.
Göz tembelliği, bir veya iki gözde görme gelişiminin beklenen düzeye ulaşamamasıdır. Tek göz etkilendiğinde çocuk diğer gözüyle iyi gördüğü için problem dışarıdan anlaşılmayabilir.
Erken tanı, görme gelişiminin devam ettiği dönemde tedavi olanağı sağlar. Tedavide gözlük, kapama, damla veya altta yatan nedene yönelik başka yöntemler kullanılabilir. Ulusal Göz Enstitüsü, göz tembelliğinin göz ile beyin arasındaki görsel gelişimin bozulması sonucunda ortaya çıktığını belirtmektedir.
Çocukların gözleri büyümeye devam ettiği için numaraları zaman içinde değişebilir. Özellikle miyopisi bulunan okul çağındaki çocuklarda uzak görme kademeli olarak azalabilir.
Mevcut gözlükle tahtayı görememe, gözleri kısma veya gözlüğü sürekli temizleme ihtiyacı hissetme numaranın değiştiğini gösterebilir.
Göz kayması sürekli olabileceği gibi yalnızca çocuk yorgunken veya yakına odaklanırken ortaya çıkabilir. Bazı şaşılık türleri gözlükle kontrol altına alınabilirken bazıları farklı bir tedavi gerektirir.
Baş ağrısı, yakın çalışmada bulanıklık, çift görme veya satırı kaybetme gibi belirtilerin gözle ilişkisi değerlendirilir. Her okuma güçlüğü göz probleminden kaynaklanmaz; ancak göz sorunu varsa bunun düzeltilmesi çocuğun daha rahat çalışmasını sağlar.
Görme taraması ve kapsamlı göz muayenesi aynı işlem değildir.
Görme taraması, olası bir sorunu hızlı şekilde belirlemek amacıyla yapılır. Okullarda, aile sağlığı merkezlerinde veya çocuk sağlığı kontrollerinde uygulanabilir. Tarama sonucunda çocuk ya testi geçer ya da daha ayrıntılı değerlendirme için yönlendirilir.
Kapsamlı göz muayenesinde ise:
Okul taraması değerli bir ilk adımdır fakat bütün göz problemlerini ortaya çıkaramayabilir. Tarama sonucu normal olduğu halde belirti gösteren, yüksek risk taşıyan veya daha önce göz hastalığı bulunan çocukların kapsamlı muayeneye ihtiyacı olabilir.
Muayene sıklığı her çocuk için aynı değildir. Amerikan Oftalmoloji Akademisinin pediatrik tarama önerilerinde 5 yaşından sonra rutin çocuk sağlığı kontrollerinde veya okul değerlendirmelerinde bir ila iki yılda bir görme taraması yapılması önerilmektedir.
Bu öneri, bütün çocukların her yıl kapsamlı ve damlalı göz muayenesi olması gerektiği anlamına gelmez. Kapsamlı muayenenin zamanı ve sıklığı çocuğun risk durumuna göre belirlenir.
Daha yakın takip gerekebilecek çocuklar arasında şunlar bulunur:
Çocuğun belirgin şikâyeti varsa planlanan kontrol tarihini beklemek doğru değildir.
Bu belirtiler özellikle miyopiyi düşündürebilir.
Bu şikâyetler hipermetropi, astigmat, odaklanma problemi veya farklı nedenlerle ilişkili olabilir.
Yakın çalışma sırasında bulanık veya çift görme, konverjans yetersizliği gibi gözlerin birlikte çalışma sorunlarında görülebilir.
Bununla birlikte satır atlama ve okuma güçlüğü yalnızca göz sorununa özgü değildir. Dikkat, okuma akıcılığı ve öğrenme bozuklukları da benzer belirtiler oluşturabilir.
Evet, düzeltilmemiş bir görme sorunu okul performansını etkileyebilir. Ancak düşük notları yalnızca gözlere bağlamak doğru değildir.
Çocuk tahtayı göremediği için not tutamıyor veya yakın çalışmada baş ağrısı yaşadığı için ödevini yarım bırakıyorsa doğru gözlük önemli bir rahatlama sağlayabilir. Buna karşılık disleksi, dikkat eksikliği, işitme sorunu, uyku yetersizliği, psikolojik güçlükler veya eğitimle ilgili eksiklikler varsa gözlük bunları tedavi etmez.
Göz muayenesi normal olduğu halde akademik zorluk devam ediyorsa çocuk:
Hayır. Disleksi dil temelli nörogelişimsel bir öğrenme bozukluğudur. Görme sorunları çocuğun okumasını zorlaştırabilir fakat disleksinin temel nedeni değildir.
Bu ayrım önemlidir. Disleksili bir çocuğun aynı zamanda miyopi veya astigmatı olabilir. Gözlük, bulanıklığı düzeltir ve okumayı görsel açıdan daha rahat hale getirir; ancak disleksiyi ortadan kaldırmaz.
Çocuğun göz muayenesini yaptırmak gerekli eğitimsel değerlendirmeyi geciktirmemelidir. İki değerlendirme eş zamanlı yürütülebilir.
Çocuklar güçlü bir odaklama yeteneğine sahiptir. Muayene sırasında istemsiz olarak odaklanmaları, özellikle hipermetropinin gerçek derecesinin gizlenmesine neden olabilir.
Sikloplejik muayene olarak bilinen damlalı değerlendirmede, gözün odaklama mekanizması geçici olarak dinlendirilir. Böylece kırma kusuru daha doğru ölçülebilir.
Damlalı ölçüm her kontrolde ve her çocukta zorunlu değildir. Göz doktoru; çocuğun yaşına, ilk kez muayene olmasına, şikâyetlerine, göz kaymasına ve önceki ölçümlere göre karar verir.
Damla sonrasında geçici olarak:
Çocuğun gözlüğü varsa yalnızca numaranın güncel olması yeterli değildir. Çerçevenin büyüyen yüze uygunluğu da değerlendirilmelidir.
Okul başlamadan önce şunları kontrol edin:
Çerçeveyi evde gelişigüzel bükmek yerine profesyonel ayar yaptırmak daha güvenlidir. Gözlüğün yüzde yanlış konumlanması, çocuğun camların optik merkezi dışından bakmasına neden olabilir.
Gözlüğü reddetmek her zaman davranışsal bir sorun değildir. Çocuk bulanık görüyor, çerçeve canını acıtıyor veya arkadaşlarının tepkisinden çekiniyor olabilir.
Öncelikle çocuğa şu sorular sorulabilir:
Gözlüğün reçeteye uygunluğu, pupilla mesafesi ve çerçeve ayarı kontrol edilmelidir. Teknik sorun bulunmadığında çocuğu gözlük kullanımı konusunda desteklemek gerekir.
Yaşına uygun çerçeve seçimine katılması, kendisini rahat hissettiği bir model kullanması ve gözlüğün olumsuz bir özellik gibi sunulmaması uyumu kolaylaştırabilir.
Ekran kullanımı tek başına her göz probleminin nedeni değildir. Ancak uzun süre kesintisiz yakın mesafeye bakmak göz yorgunluğu, geçici bulanıklık ve kuruluk şikâyetlerine yol açabilir. Ayrıca çocuklarda az dışarıda zaman geçirmek ve yoğun yakın çalışma ile miyopi gelişimi veya ilerlemesi arasında ilişki bulunduğuna dair bilimsel veriler vardır.
Okul döneminde şu alışkanlıklar yararlı olabilir:
“20-20-20 kuralı” olarak bilinen yöntemde her 20 dakikalık yakın çalışmadan sonra yaklaşık 20 saniye uzağa bakılması önerilir. Bu yöntem göz numarasını tedavi etmez ancak kesintisiz yakın çalışmanın oluşturduğu rahatsızlığı azaltmaya yardımcı olabilir.
Mavi ışık filtreli camların çocuğun zekâsını, dikkatini veya akademik başarısını artırdığı gösterilmemiştir. Numarasız bir mavi ışık gözlüğü miyopi, hipermetropi veya astigmatı da düzeltmez.
Çocuk ekrana yaklaşarak bakıyor, yazıları bulanık görüyor veya baş ağrısı yaşıyorsa rastgele filtreli gözlük almak yerine muayene yapılmalıdır. Sorun gözlük numarası, odaklanma, kuru göz, kullanım mesafesi, uyku düzeni veya ekran süresiyle ilişkili olabilir.
Okula dönüş yalnızca sınıf çalışmalarını değil, beden eğitimi ve okul sporlarını da kapsar. Günlük numaralı gözlükler her spor için yeterli koruma sağlamaz.
Top, raket veya fiziksel temas riski bulunan etkinliklerde:
Tek gözü iyi gören çocuklarda göz yaralanmalarından korunma özellikle önemlidir. Uygun koruyucu ekipman göz doktorunun ve optik uzmanın önerisiyle seçilmelidir.
Gözlük kullanan çocukların çantasında güvenli bir sert kutu ve temiz mikrofiber bez bulunması yararlı olabilir.
Çocuğa şu alışkanlıklar öğretilmelidir:
Öğretmene çocuğun gözlük kullanması gerektiği ve mümkünse kullanım şekli hakkında bilgi verilmesi de faydalıdır.
Aşağıdaki çocuklarda okula dönüş döneminde göz kontrolü daha fazla önem taşır:
Aşağıdaki belirtilerde okul öncesi rutin randevuyu beklemek yerine göz doktoruna başvurulmalıdır:
Ani görme kaybı, kimyasal temas ve ciddi göz yaralanması acil değerlendirme gerektirebilir.
Her çocuğun görmesinin yaşına uygun yöntemlerle düzenli olarak değerlendirilmesi önemlidir. Ancak her eğitim yılı öncesinde kapsamlı ve damlalı muayene gerekip gerekmediği çocuğun belirtilerine, risklerine ve önceki muayene sonuçlarına göre belirlenir.
Tarama, olası sorunları belirlemek için yararlıdır fakat kapsamlı göz muayenesinin yerine geçmez. Taramada sorun saptanan veya taramayı geçmesine rağmen belirti gösteren çocuk ayrıntılı muayeneye yönlendirilmelidir.
Miyopi önemli bir olasılıktır fakat tek neden değildir. Astigmat, gözlük numarasındaki değişiklik veya başka görme sorunları da uzak bulanıklığı oluşturabilir. Kesin tanı için muayene gerekir.
Düzeltilmemiş kırma kusuru ve uzun yakın çalışma bazı çocuklarda baş ağrısına katkıda bulunabilir. Ancak baş ağrısının birçok farklı nedeni vardır. Şiddetli, tekrarlayan veya başka belirtilerle birlikte görülen baş ağrıları tıbbi olarak değerlendirilmelidir.
Doğru reçeteli gözlük çocuğun gözünü bozmaz ve numarayı artırmaz. Çocuk büyürken göz numarası doğal olarak değişebilir. Gözlüğü çıkardığında bulanıklığı daha fazla fark etmesi, gözlerinin gözlüğe bağımlı olduğu anlamına gelmez.
Bu karar reçetenin türüne ve tedavinin amacına bağlıdır. Bazı çocukların gözlüğü sürekli, bazılarının ise belirli görevlerde kullanması gerekir. Kullanım süresi doktorun önerisine göre belirlenmelidir.
Hayır. Göz muayenesi disleksi tanısı koymaz. Görme sorunu okumayı güçleştirebilir fakat disleksi dil temelli bir öğrenme bozukluğudur. Okuma güçlüğü devam ediyorsa eğitimsel ve gelişimsel değerlendirme yapılmalıdır.
Değişim hızı her çocukta farklıdır. Özellikle miyopi büyüme döneminde ilerleyebilir. Bulanık görme, gözleri kısma veya tahtaya yaklaşma başladığında planlanan kontrol tarihi beklenmemelidir.
Okula dönüş göz değerlendirmesi, çocuğun ders yılını mümkün olduğunca rahat bir görüşle karşılamasına yardımcı olur. Düzeltilmemiş miyopi, hipermetropi, astigmat veya göz tembelliği çocuğun görsel bilgiye erişmesini zorlaştırabilir. Sorunun erken fark edilmesi, uygun gözlük veya tedavinin zamanında başlanmasını sağlar.
Bununla birlikte her akademik güçlük gözlerden kaynaklanmaz. Göz muayenesi normal olduğu halde okuma, yazma, dikkat veya öğrenme problemi devam ediyorsa çocuk ilgili eğitim ve sağlık uzmanları tarafından değerlendirilmelidir.
Ailelerin yapabileceği en önemli şey, çocuğun şikâyet etmesini beklememektir. Öğretmen gözlemlerini dikkate almak, mevcut gözlüğü kontrol ettirmek ve risk durumuna uygun muayene planına uymak yeni eğitim yılına atılacak sağlıklı bir adımdır.
Bu makale genel bilgilendirme amacı taşır. Tanı, muayene ve çocuğa özel tedavi önerisi için göz hastalıkları uzmanına başvurulmalıdır.
