Suni gözyaşını günde on kez damlattığı halde gözlerindeki kumlanma geçmeyen, kontakt lensini artık birkaç saatten fazla takamayan, ağzı da sürekli kuruyan biri için sorun sıradan bir göz kuruluğu olmayabilir. Bu tablonun arkasında bazen Sjögren vardır.
Bu kronik otoimmün hastalıkta bağışıklık sistemi, vücudun kendi gözyaşı ve tükürük bezlerine saldırır. Tek başına görülebileceği gibi romatoid artrit veya lupus gibi başka bir romatizmal hastalığa eşlik de edebilir. Kadınlarda erkeklere göre yaklaşık dokuz kat daha sık görülür ve çoğu zaman 40 ile 60 yaş arasında tanı alır. Hastalık yalnızca bir “kuruluk sendromu” olmadığı, eklemleri, akciğerleri, böbrekleri ve sinirleri de etkileyebildiği için uzmanlar son yıllarda giderek daha sık Sjögren hastalığı terimini kullanıyor.
Göz hekimi açısından Sjögren’in önemi şudur: hastaların çoğu ilk şikâyetini gözle ilgili yaşar ve tanıya giden yol sıklıkla göz muayenesinden geçer. Aynı zamanda Sjögren’deki kuruluk, tedavi edilmezse korneada kalıcı hasara yol açabilecek kadar ağır olabilir. Bu yazıda hastalığın göze etkilerini, muayenede neye baktığımızı, 2026 itibarıyla tedavide neler olduğunu ve günlük hayatı kolaylaştıracak pratik önerileri anlatmaya çalışacağım.
Kısaca bilmeniz gerekenler
- Sjögren’de göz kuruluğu gözyaşı bezinin üretimi azaldığı için oluşur ve sıradan kuru gözden daha şiddetli ve inatçı seyreder.
- Tanıyı romatoloji ve göz hekimi birlikte koyar; kan testleri, göz testleri ve gerekirse dudak biyopsisi kullanılır.
- Tedavide koruyucusuz suni gözyaşı, iltihabı azaltan damlalar, gözyaşı kanalı tıkaçları ve ağır durumlarda kişinin kendi kanından hazırlanan serum damlaları kullanılır.
- Hastalığın kendisini hedefleyen ilk ilaçlar 2026’da onay aşamasına yaklaştı; Çin’de ilk onay Haziran 2026’da verildi.
- Nem odalı gözlükler, uygun güneş gözlüğü ve doğru lens seçimi günlük konforu belirgin artırır.
- Gözde ağrı, ışığa bakamama ve görme azalması olursa aynı gün göz hekimine başvurun.
Gözyaşının su kısmı, gözün üst dış köşesindeki ana gözyaşı bezi ve konjonktivadaki küçük bezler tarafından üretilir. Sjögren’de bağışıklık hücreleri bu bezlere yerleşip onları yavaş yavaş hasarlar ve gözyaşı üretimi azalır. Ortaya çıkan tabloya tıpta keratokonjonktivitis sikka deriz. Sıradan kuru gözün en sık nedeni gözyaşının hızlı buharlaşmasıyken, Sjögren’de asıl sorun gözyaşının az üretilmesidir; çoğu hastada yağ bezi tıkanması da buna eklenir (kuru göz sendromu).
Göz bulgularına genellikle ağız kuruluğu, kuru gıdayı yutmakta zorlanma, sık diş çürüğü, kulak önündeki tükürük bezlerinde şişlik, eklem ağrıları ve belirgin yorgunluk eşlik eder. Bu belirtilerin birkaçı bir aradaysa göz kuruluğunu tek başına değerlendirmemek gerekir.
Yeterli tedavi edilmeyen ağır kurulukta kornea yüzeyinde noktasal hasarlar, yüzeye yapışan ince ipliksi yapılar (filamentli keratit) ve korneada açık yaralar gelişebilir. Kuru yüzey enfeksiyonlara karşı daha savunmasızdır. Nadir olsa da korneada ülser, incelme ve delinme görülebilir (kornea ülseri, kornea hastalıkları). Bunun yanında kapak kenarı iltihabı (blefarit), daha seyrek olarak gözün beyaz tabakasının iltihabı (episklerit, sklerit), göz içi iltihap ve optik sinir iltihabı da bildirilmiştir (blefarit nedir).
Beklemeden göz hekimine başvurun
- Gözde artan ağrı, ışığa bakamama ve görme azalması
- Korneada gözle görülebilen beyaz bir nokta veya bulanıklık
- Gözün beyazında derin, mor-kırmızı renkte ve geceleri uyutmayan ağrıyla seyreden kızarma
- Bir gözde aniden başlayan görme kaybı veya renklerin soluk görünmesi
Hastalık sistemiktir ve hastaların bir kısmında eklem, akciğer, böbrek, sinir ve deri tutulumu olur. Ayrıca Sjögren’li kişilerde lenfoma riski genel nüfusa göre belirgin olarak artmıştır. Bu yüzden göz tedavisi kadar düzenli romatoloji kontrolü de önemlidir. Uzun süren veya tek taraflı tükürük bezi şişliği, boyunda ele gelen bezeler, açıklanamayan kilo kaybı, ateş ve gece terlemesi romatoloğunuza mutlaka bildirilmelidir.
Kuruluk şikâyetiyle gelen bir hastada biyomikroskopla kapak kenarlarını, yağ bezlerini, gözyaşı menisküsünü ve kornea yüzeyini inceleriz. Sjögren şüphesinde şu testler özellikle değerlidir:
| Test | Nasıl yapılır? | Ne gösterir? |
|---|---|---|
| Schirmer testi | Alt kapağın kenarına ince bir kağıt şerit yerleştirilir, 5 dakika sonra ıslanan kısım ölçülür | Gözyaşı üretiminin miktarı. 5 dakikada 5 milimetre ve altı belirgin azalmayı gösterir |
| Floresein boyama | Sarı boya damlatılır, mavi ışıkla bakılır | Kornea yüzeyindeki hasarı ve gözyaşı filminin kaç saniyede dağıldığını |
| Lissamin yeşili boyama | Yeşil boya damlatılır | Konjonktivadaki hasarlı hücreleri; floreseinle birlikte “oküler boyanma skoru” hesaplanır |
| Gözyaşı osmolaritesi ve meibografi | Cihazla ölçüm ve yağ bezlerinin görüntülenmesi | Kuruluğun şiddetini ve eşlik eden yağ bezi sorununu |
Günümüzde kullanılan 2016 Amerikan Romatoloji Koleji ve Avrupa Romatizma Birliği (ACR/EULAR) kriterlerine göre tanı, kuruluk belirtileri olan bir kişide aşağıdaki bulguların puanlanmasıyla konur. Toplam 4 ve üzeri puan Sjögren tanısını destekler:
| Bulgu | Puan |
|---|---|
| Kanda anti-SSA (Ro) antikoru pozitifliği | 3 |
| Dudak içinden alınan küçük tükürük bezi biyopsisinde tipik iltihap odağı | 3 |
| Gözde boyanma skorunun belirgin yüksek olması (en az bir gözde) | 1 |
| Schirmer testinde 5 dakikada 5 mm ve altı (en az bir gözde) | 1 |
| Uyarısız tükürük akışının dakikada 0,1 ml ve altında olması | 1 |
Tabloda görüldüğü gibi göz testleri tanının doğrudan bir parçasıdır. Bu yüzden göz hekimi, romatoloğa yönlendirme yapan ilk hekim olabilir. Baş ve boyun bölgesine radyoterapi, aktif hepatit C enfeksiyonu, sarkoidoz ve bazı başka hastalıklar benzer bir tablo yapabildiği için tanı konmadan önce dışlanır. Bazı ilaçlar (antihistaminikler, bazı antidepresanlar, idrar söktürücüler) da kuruluğu artırabilir; kullandığınız ilaçları hekiminize söyleyin.
Göz tedavisinde amacımız göz yüzeyini nemli ve sağlıklı tutmak, iltihabı baskılamak ve korneayı korumaktır. Tedaviyi kuruluğun şiddetine göre basamak basamak artırırız.
| Basamak | Tedavi | Bilmeniz gerekenler |
|---|---|---|
| 1 | Koruyucu içermeyen suni gözyaşı, gece için jel veya merhem | Sjögren’de günde çok sayıda damla gerektiği için koruyucu maddeli şişelerden kaçının; tek dozluk veya koruyucusuz çok dozluk şişeler tercih edilir. Hiyalüronik asit içeren damlalar sık kullanılır. |
| 1 | Kapak bakımı | Eşlik eden yağ bezi tıkanması ve blefarit için sıcak kompres ve kapak temizliği |
| 2 | Siklosporin damlası | Göz yüzeyindeki bağışıklık kaynaklı iltihabı azaltır ve uzun vadede gözyaşı üretimini destekler. Etkisi haftalar içinde ortaya çıkar; ilk günlerde yanma yapabilir. Reçeteyle ve hekim takibinde kullanılır. |
| 2 | Kısa süreli kortizonlu damla | Alevlenme dönemlerinde iltihabı hızla bastırmak için birkaç hafta kullanılır. Uzun süreli kullanımda göz tansiyonu ve katarakt riski olduğu için kendi kendinize kullanmayın. |
| 2 | Gözyaşı kanalı tıkaçları (punktum pluğu) | Gözyaşının burna aktığı küçük delikler silikon tıkaçlarla kapatılır ve gözde kalan gözyaşı artar. Muayenehanede birkaç dakikada yapılır. Silikon tıkaçlar istenirse çıkarılabilir; erimeli olanlar birkaç ayda kendiliğinden kaybolur. Kalıcı kapatma gerektiğinde küçük bir koterizasyon işlemi yapılır. |
| 3 | Otolog serum damlası | Kişinin kendi kanından hazırlanan, büyüme faktörleri ve vitaminler açısından zengin damladır. Ağır kuruluk ve iyileşmeyen kornea yaralarında kullanılır; her merkezde hazırlanamaz. |
| 3 | Skleral lens | Korneaya değmeden gözün beyazına oturan ve altında sürekli bir sıvı tabakası tutan büyük çaplı sert lenslerdir; aşağıdaki lens bölümünde ayrıntılı anlattım. |
| 3 | Ağızdan pilokarpin | Tükürük ve bir miktar gözyaşı üretimini artırır. Terleme ve sık idrara çıkma gibi yan etkileri olabilir; romatoloji ile birlikte karar verilir. |
| 4 | Cerrahi yöntemler | Korneada iyileşmeyen ülser veya incelmede amniyon zarı örtüsü, kapakların kısmen dikilmesi (tarsorafi) gibi işlemler uygulanır. |
Yıllarca Sjögren’in tedavisi yalnızca belirtileri hafifletmeye yönelikti; hastalığın seyrini değiştirdiği kanıtlanmış bir ilaç yoktu. 2025 ve 2026 bu açıdan önemli yıllar oldu:
Bu ilaçların çalışmalardaki ana hedefi sistemik hastalık aktivitesini azaltmaktır; göz kuruluğu üzerindeki etkileri daha sınırlı ve henüz netleşmemiş olabilir. Bu yazının güncellendiği tarihte bildiğimiz kadarıyla hiçbiri ABD, Avrupa veya Türkiye’de onaylı değildir; dolayısıyla göz tedavisinin temeli hâlâ yukarıdaki tablodaki yöntemlerdir. Sistemik tedavi kararlarını romatoloğunuz verir.
Omega-3 kuru gözde sık önerilir, ama büyük çaplı DREAM çalışması plaseboya göre belirgin bir fayda göstermedi. Kan sulanması yapan ilaç kullanıyorsanız hekiminize danışmadan yüksek doz balık yağı kullanmayın (omega-3’ün göz sağlığına faydaları). Dengeli beslenme ve yeterli sıvı alımı genel sağlık için önemlidir, ama hiçbir vitamin veya takviye Sjögren’deki kuruluğu tek başına tedavi etmez.
Gözyaşı üretimi azalmış bir göz için en büyük düşman, yüzeyden buharlaşmayı hızlandıran hava akımıdır. Bu yüzden basit bir çerçeve seçimi bile fark yaratır:
Sjögren’de klasik yumuşak lensler gözyaşını emerek kuruluğu artırabilir ve kornea hasarı olan gözde enfeksiyon riskini yükseltir. Hafif kuruluğu olan bazı hastalar, su tutma kapasitesi yüksek günlük kullan-at lenslerle kısa süreli kullanımı tolere edebilir (günlük ve aylık kontakt lens, kontakt lens kullanmak zararlı mı). Orta ve ağır kurulukta ise yumuşak lensleri önermiyoruz.
Ağır kuruluk için asıl önemli seçenek skleral lenslerdir. Bu lensler korneaya hiç değmeden gözün beyazına oturur ve korneanın üzerinde gün boyu koruyucusuz serum fizyolojik dolu bir “sıvı yastığı” tutar. Hem görmeyi düzeltir hem de korneayı korur; tedaviye dirençli kornea hasarında bile çok etkili olabilir. Uygulaması deneyim gerektirir ve her optik merkezde yapılmaz; uygun olup olmadığınıza göz hekiminiz karar verir. Lenslerin takıp çıkarma eğitimi ve hijyeni çok önemlidir.
[HEKİM NOTU: Bölgede skleral lens uygulayan merkezlere yönlendirme veya muayenehanede uygulanan lens değerlendirmesi eklenebilir.]
Sjögren görme kaybına yol açar mı? Uygun tedavi ve takiple çoğu hastada görme korunur. Ancak ağır ve tedavi edilmeyen kurulukta kornea yaraları, ülser ve skar gelişerek kalıcı görme kaybına yol açabilir. Düzenli göz kontrolü bu yüzden önemlidir.
Suni gözyaşını günde kaç kez kullanabilirim? Koruyucu içermeyen damlaları gün içinde ihtiyaç duyduğunuz kadar kullanabilirsiniz. Koruyucu içeren damlaları günde dört kezden fazla kullanmak göz yüzeyini tahriş edebilir.
Sjögren’im var, lazer ameliyatı (LASIK) olabilir miyim? Genellikle önerilmez. Lazer ameliyatları kornea sinirlerini geçici olarak etkilediği için kuruluğu artırır; Sjögren’li bir gözde bu artış ciddi ve kalıcı olabilir (LASIK göz ameliyatı).
Katarakt ameliyatı olmam gerekirse ne olur? Katarakt ameliyatı yapılabilir, ama öncesinde göz yüzeyinin tedaviyle düzeltilmesi gerekir. Bu hem ameliyat sonrası kuruluğu azaltır hem de yapay merceğin gücünü hesaplayan ölçümlerin daha doğru olmasını sağlar (katarakt nedir).
Gözlerim kuru ama sulanıyor, bu Sjögren olabilir mi? Sulanma kuru gözün çok sık bir belirtisidir; kurumuş yüzey refleks olarak bol ama kalitesiz gözyaşı üretir (göz yaşarmasının sebepleri). Sjögren’de bu refleks sulanma da zamanla azalır. Sulanma olması Sjögren’i dışlamaz, olmaması da tek başına tanı koydurmaz.
Sjögren geçer mi? Kronik bir hastalıktır ve tamamen geçmez, ama belirtiler tedaviyle büyük ölçüde kontrol altına alınabilir. Hastalığın seyrini değiştirmeyi hedefleyen yeni ilaçlar onay aşamasına yaklaşıyor.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; göz muayenesinin ve hekimlerinizin size özel önerilerinin yerini tutmaz. Reçeteli damlaları ve sistemik ilaçları hekiminize danışmadan kullanmayın veya bırakmayın. Gözde artan ağrı, ışığa bakamama veya görme azalmasında beklemeden göz hekimine başvurun.
