Gözlük takmak, kırma kusuruna bağlı göz tembelliğinin önlenmesinde ve tedavisinde en önemli adımlardan biridir. Özellikle iki göz arasında belirgin numara farkı bulunan veya her iki gözünde yüksek dereceli kırma kusuru olan çocuklarda doğru gözlüğün erken yaşta ve düzenli kullanılması, beyne net görüntü ulaşmasını sağlayarak görme gelişimini destekleyebilir.
Ancak gözlük her göz tembelliğini tek başına engellemez. Şaşılık, doğuştan katarakt, göz kapağı düşüklüğü veya görme eksenini kapatan başka bir sorun varsa ek tedaviler gerekebilir. Göz tembelliği geliştikten sonra da bazı çocuklarda yalnızca gözlükle belirgin iyileşme sağlanırken bazılarında kapama, damla tedavisi, cerrahi ya da farklı uygulamalara ihtiyaç duyulur.
Bu nedenle sorunun en kısa yanıtı şudur: Doğru zamanda verilen ve düzenli kullanılan gözlük, bazı göz tembelliği türlerini önleyebilir veya tedavi edebilir; fakat her çocukta tek başına yeterli değildir.
Göz tembelliği, tıbbi adıyla ambliyopi, çocukluk döneminde bir ya da iki gözün yeterli görme düzeyine ulaşamamasıdır. Göz yapısında her zaman belirgin bir hastalık bulunmayabilir. Asıl sorun, gelişim döneminde beyne ulaşan görüntünün yeterince net veya iki göz arasında dengeli olmamasıdır.
Çocuğun bir gözü net, diğer gözü bulanık görüyorsa beyin zamanla daha net görüntü sağlayan gözü tercih edebilir. Bulanık görüntü gönderen gözden gelen bilgiyi baskılamaya başlayabilir. Bu süreç uzun süre devam ettiğinde gözlükle uygun numara verilse bile tembel göz hemen normal görme seviyesine ulaşmayabilir.
Göz tembelliği çoğu zaman tek gözde görülür. Ancak iki gözde yüksek ve düzeltilmemiş numara bulunması durumunda iki taraflı ambliyopi de gelişebilir.
Göz tembelliği tek bir nedene bağlı değildir. Tedavinin başarılı olabilmesi için öncelikle altta yatan sebebin belirlenmesi gerekir.
Miyopi, hipermetropi veya astigmat nedeniyle retina üzerinde net görüntü oluşmadığında görme gelişimi etkilenebilir. Özellikle yüksek dereceli ve erken yaşta başlayan kırma kusurları önemlidir.
Her iki gözde birbirine yakın derecede yüksek numara varsa iki göz de bulanık görüntü alabilir. Bu durum iki taraflı kırma kusuru ambliyopisine yol açabilir.
Sağ ve sol gözün numaraları arasında belirgin fark bulunmasına anizometropi denir. Örneğin bir göz normal veya düşük numaralıyken diğer gözde yüksek hipermetropi, miyopi ya da astigmat bulunabilir.
Çocuk daha iyi gören gözüyle günlük yaşamını sürdürebildiği için aile sorunu fark etmeyebilir. Gözlerde belirgin bir kayma da olmayabilir. Bu nedenle anizometropik göz tembelliği bazen rutin göz muayenesinde ortaya çıkar.
Gözlerden biri sürekli farklı bir yöne bakıyorsa beyin çift görmeyi önlemek için kayan gözden gelen görüntüyü baskılayabilir. Bu durum zamanla o gözün görme gelişimini olumsuz etkileyebilir.
Şaşılığı bulunan her çocukta göz tembelliği gelişmez. Ancak görme düzeyleri ve gözlerin kullanım dengesi düzenli aralıklarla değerlendirilmelidir.
Doğuştan katarakt, ciddi göz kapağı düşüklüğü, kornea bulanıklığı veya gözün içine ışığın ulaşmasını engelleyen başka bir sorun ambliyopiye neden olabilir. Deprivasyon ambliyopisi olarak adlandırılan bu tür, erken ve hızlı müdahale gerektirebilir.
Bu durumda yalnızca gözlük kullanmak yeterli değildir. Görüntünün göze ulaşmasını engelleyen asıl sorun tedavi edilmelidir.
Sağlıklı görme gelişimi için her iki gözden beyne yeterince net görüntü ulaşması gerekir. Kırma kusuru bulunan bir çocuk gözlük kullanmadığında görüntü retina üzerinde doğru şekilde odaklanamaz. Beyin uzun süre bulanık görüntü alırsa görme keskinliği beklenen seviyede gelişmeyebilir.
Doğru numaralı gözlük:
Amerikan Pediatrik Oftalmoloji ve Şaşılık Derneği, gözlüğün özellikle kırma kusuruna bağlı ambliyopide görmeyi iyileştirebildiğini ve bazı şaşılık türlerinde gözlerin daha düzgün konumlanmasına yardımcı olabildiğini belirtmektedir.
Buradaki en önemli nokta, gözlüğün doğru reçeteyle hazırlanması ve önerildiği şekilde kullanılmasıdır. Çekmecede duran veya yalnızca ara sıra takılan bir gözlük beklenen koruyucu etkiyi sağlayamaz.
Evet, bazı çocuklarda doğru gözlüğün düzenli kullanılması tek başına görme artışı sağlayabilir. Bu durum özellikle iki göz arasında numara farkına bağlı ambliyopide ve iki taraflı yüksek kırma kusurunda görülür.
Tedavinin ilk aşamasında çoğu zaman çocuğun gözlüğü düzenli kullanması ve görmenin belirli aralıklarla takip edilmesi istenir. Bu süreçte tembel gözün görmesi kademeli olarak artabilir. Görme artışı devam ettiği sürece doktor yalnızca gözlük kullanımını sürdürmeyi tercih edebilir.
Çalışmalar, yalnızca optik düzeltmeyle birçok çocukta anlamlı görme artışı sağlanabildiğini göstermektedir. Pediatrik Göz Hastalıkları Araştırma Grubu çalışmalarını değerlendiren Amerikan Oftalmoloji Akademisi, anizometropik ambliyopisi bulunan çocukların önemli bir bölümünde gözlükle görme artışı elde edildiğini bildirmektedir.
Ancak gözlükle belirli bir iyileşme sağlandıktan sonra iki göz arasındaki görme farkı devam edebilir. Böyle bir durumda ek tedavi gündeme gelebilir.
Aşağıdaki durumlarda gözlüğe ek tedavi gerekebilir:
Ek tedavinin türü çocuğun yaşına, görme seviyesine, ambliyopinin nedenine ve tedaviye verdiği yanıta göre belirlenir.
Kapama tedavisinde iyi gören göz, doktorun belirlediği süre boyunca kapatılır. Amaç tembel gözün daha aktif kullanılmasını sağlamaktır.
Kapama süresi her çocukta aynı değildir. Günde birkaç saat uygulama yeterli olabileceği gibi farklı bir programa ihtiyaç duyulabilir. Daha uzun süre kapama yapmak tedaviyi mutlaka hızlandırmaz ve bazı durumlarda iyi gören gözün olumsuz etkilenmesine neden olabilir.
Bu nedenle:
Kapama tedavisi gözlüğün alternatifi değildir. Kırma kusuru bulunan çocukta net görüntünün oluşması için gözlük kullanılmaya devam edilir; kapama ise beynin tembel gözden gelen görüntüyü daha fazla kullanmasını hedefler.
Bazı çocuklarda iyi gören gözün yakın görüşünü geçici olarak azaltmak amacıyla atropin içeren damlalar kullanılabilir. Böylece çocuğun tembel gözünü daha fazla kullanması amaçlanır.
Atropin her çocuk için uygun değildir ve yalnızca göz doktorunun önerisiyle kullanılmalıdır. İlacın uygulama sıklığı, hangi göze damlatılacağı ve tedavi süresi reçeteye göre belirlenmelidir.
Damla tedavisi de çoğunlukla doğru gözlük kullanımının yerine geçmez. Kırma kusuru bulunan çocuk gözlüğünü kullanmaya devam ederken ek tedavi olarak uygulanabilir.
Şaşılığın türüne göre gözlük önemli bir koruyucu ve tedavi edici rol oynayabilir. Özellikle hipermetropiye bağlı akomodatif içe kaymalarda doğru gözlük, çocuğun odaklanma ihtiyacını azaltarak gözlerin daha düzgün konumlanmasına yardımcı olabilir.
Ancak her şaşılık yalnızca gözlükle düzelmez. Gözlük takıldığı halde kayma devam ediyorsa kapama, prizmatik düzeltme veya cerrahi tedavi değerlendirilebilir.
Şaşılık ameliyatının gözleri hizalamayı amaçladığı, göz tembelliğini ise tek başına ortadan kaldırmadığı bilinmelidir. Çocuğun ameliyat öncesinde veya sonrasında gözlük ve ambliyopi tedavisine devam etmesi gerekebilir.
Hayır. Numarasız veya yalnızca mavi ışık filtreli bir gözlük, kırma kusurunu düzeltmediği için göz tembelliğini önlemez.
Göz tembelliğinin önlenmesinde önemli olan herhangi bir gözlük takmak değil, çocuğun ihtiyacına uygun numaranın doğru ölçülerle hazırlanmasıdır. Reçetesiz satılan hazır okuma gözlükleri de çocuklarda gözlük tedavisinin yerine kullanılmamalıdır.
Gözlüğün kullanım süresi reçetenin amacına göre değişebilir. Göz tembelliği riski bulunan birçok çocukta tam zamanlı kullanım önerilir. Çocuğun gözlüğü yalnızca televizyon izlerken, okulda veya kitap okurken takması tedavi için yeterli olmayabilir.
Doktor tam zamanlı kullanım önerdiyse gözlük:
Gözlük kullanım planı ebeveyn tarafından azaltılmamalıdır. “Evde takmasa da olur” veya “Sadece ders çalışırken kullansın” gibi değişiklikler doktorla görüşülmeden yapılmamalıdır.
Çocuğun gözlüğü reddetmesi yalnızca isteksizlikten kaynaklanmayabilir. Gözlük numarası, çerçeve ayarı veya camların montajı da kontrol edilmelidir.
Öncelikle şu soruların yanıtı aranmalıdır:
Teknik bir sorun bulunmuyorsa gözlüğü günlük yaşamın doğal bir parçası haline getirmek gerekir. Çocuğu azarlamak, tehdit etmek veya gözlüğü bir ceza aracı gibi göstermek kullanımı zorlaştırabilir.
Yaşına uygunsa çerçeve seçiminde söz hakkı vermek, olumlu davranışları desteklemek ve gözlüğü sürekli takan aile bireylerini örnek göstermek uyumu kolaylaştırabilir.
Çocukların gözleri güçlü bir odaklama yeteneğine sahiptir. Muayene sırasında farkında olmadan odaklama yapmaları, özellikle hipermetropinin olduğundan daha düşük ölçülmesine neden olabilir.
Sikloplejik muayenede kullanılan göz damlaları, odaklama mekanizmasını geçici olarak dinlendirir. Böylece gözün gerçek kırma kusuru daha doğru değerlendirilebilir.
Damla sonrasında:
Bu etkiler kullanılan damlaya ve çocuğa göre farklı sürelerde devam edebilir. Damlalı muayene sonrasında verilen reçetenin ilk günlerde farklı hissedilmesi, reçetenin mutlaka yanlış olduğu anlamına gelmez. Belirgin ve devam eden sorunlarda reçeteyi yazan göz doktoruyla görüşülmelidir.
Görme sistemi özellikle yaşamın ilk yıllarında hızlı gelişir. Bu nedenle risk oluşturan sorunların erken saptanması tedavi başarısını artırır. Doğuştan katarakt gibi görme eksenini kapatan durumlarda müdahalenin zamanı daha da kritik olabilir.
Ancak “Belirli bir yaştan sonra hiçbir şey yapılamaz” düşüncesi doğru değildir. Daha büyük çocuklar ve bazı ergenler de uygun ambliyopi tedavisinden yarar görebilir. Tedaviye geç başlanmış olması, değerlendirme yapılmadan tedaviden vazgeçilmesi için gerekçe değildir.
Tedavinin olası başarısı çocuğun yaşıyla birlikte şu faktörlere bağlıdır:
Göz tembelliği çoğu zaman dışarıdan fark edilmez. Çocuk iyi gören gözünü kullanarak günlük yaşamını sürdürebilir ve bulanıklıktan şikâyet etmeyebilir.
Aşağıdaki davranışlar göz muayenesi gerektirebilir:
Bu belirtiler göz tembelliğine özgü değildir. Kesin tanı için her gözün görme düzeyinin ayrı ayrı değerlendirildiği kapsamlı bir göz muayenesi gerekir.
Hayır. Doğru reçeteyle kullanılan gözlük sağlam gözü tembelleştirmez. Gözlük, gözlerin ihtiyaç duyduğu optik düzeltmeyi sağlar ve beyne daha net görüntü ulaşmasına yardımcı olur.
“Gözlük takınca göz buna alışır ve daha kötü olur” düşüncesi de doğru değildir. Çocuk gözlüğünü çıkardığında bulanıklığı daha fazla fark edebilir; çünkü artık net görüntünün nasıl olduğunu öğrenmiştir. Bu durum gözlüğün gözü bozduğu anlamına gelmez.
Çocuğun büyümesiyle göz numarası değişebilir. Bu değişiklik çoğunlukla gözün doğal gelişimi ve mevcut kırma kusuruyla ilişkilidir; gözlük kullanımının gözü zayıflatmasından kaynaklanmaz.
Göz tembelliği tedavisinde yalnızca gözlüğü vermek yeterli değildir. Görmenin tedaviye nasıl yanıt verdiği düzenli muayenelerle izlenmelidir.
Kontrollerde:
Çocuğun görmesi düzeldiğinde tedavi aniden bırakılmayabilir. Bazı çocuklarda kapama süresi kademeli olarak azaltılır ve yeniden tembelleşme ihtimaline karşı takip sürdürülür.
Gözlükle sağlanabilecek iyileşme her çocukta aynı değildir. Erken tanı konulan, doğru gözlüğü düzenli kullanan ve kontrollerine devam eden çocuklarda başarılı sonuç alma ihtimali daha yüksektir.
Bazı çocuklarda gözlükle iki gözün görmesi birbirine yaklaşabilir. Bazılarında ise görme artışı sağlansa da tembel göz diğer gözün seviyesine ulaşmayabilir. Tedavinin sonucu başlangıçtaki görme kaybının derecesine, nedenine ve ne kadar süredir devam ettiğine bağlıdır.
Ulusal Göz Enstitüsü, ambliyopiye yol açan görme sorununun önce tedavi edildiğini; bunun kırma kusuru olduğunda gözlük veya kontakt lens önerilebileceğini belirtmektedir. Bazı çocuklarda zayıf gözün kullanımını artırmak için kapama veya ilaç tedavisi de gerekebilir.
Hayır. Göz tembelliği riski gözlük numarasının türüne, derecesine, iki göz arasındaki farka ve çocuğun yaşına bağlıdır. Düşük dereceli bazı kırma kusurları ambliyopiye yol açmazken yüksek veya asimetrik numaralar risk oluşturabilir.
Kırma kusuruna bağlı göz tembelliğinde doğru gözlük görmeyi artırabilir. Bazı çocuklarda yalnızca gözlük yeterli olurken bazılarında kapama veya damla tedavisi gerekir.
Çoğu çocukta tam zamanlı kullanım önerilebilir. Ancak kullanım süresi çocuğun reçetesine ve tedavi planına göre göz doktoru tarafından belirlenmelidir.
Bu iki uygulama birbirinin alternatifi değildir. Gözlük net görüntüyü sağlar; kapama ise beynin tembel gözü daha fazla kullanmasını amaçlar. Hangi tedavilerin gerekli olduğuna göz doktoru karar verir.
Çerçeve ve camlar kontrol edilmeli, ardından çocuk göz doktoruna götürülmelidir. Şaşılığın türüne göre gözlük dışında tedavi gerekebilir.
Göz tembelliğini doğrudan düzelten standart bir ameliyat yoktur. Katarakt veya göz kapağı düşüklüğü gibi görmeyi engelleyen bir sorun ameliyatla giderilebilir. Şaşılık ameliyatı gözlerin konumunu düzeltir; görme gelişimi için gözlük ve ambliyopi tedavisi ayrıca gerekebilir.
Hayır. Mavi ışık filtresi, çocuğun miyopi, hipermetropi veya astigmatını düzeltmez. Göz tembelliğini önlemek için çocuğun ihtiyacına uygun reçeteli cam kullanılmalıdır.
Tedavi erken veya aniden bırakılırsa bazı çocuklarda görme yeniden azalabilir. Bu nedenle görme düzelse bile doktorun önerdiği takip ve tedavi planına devam edilmelidir.
Gözlük takmak, özellikle düzeltilmemiş kırma kusuru ve iki göz arasındaki numara farkından kaynaklanan göz tembelliğinin önlenmesinde önemli rol oynar. Göz tembelliği başlamışsa doğru gözlük, tedavinin genellikle ilk ve temel basamağıdır.
Bununla birlikte gözlük her ambliyopi türünde tek başına yeterli değildir. Şaşılık, katarakt, göz kapağı düşüklüğü veya gözler arasındaki görme farkının devam etmesi halinde ek tedaviler gerekebilir.
En doğru yaklaşım, çocukların görme problemi ifade etmesini beklemeden düzenli göz kontrollerini yaptırmak; reçete edilen gözlüğü önerilen süre boyunca kullandırmak ve görme gelişimini takip etmektir. Çocuk iyi görüyor gibi görünse bile tek gözündeki bulanıklığı fark etmeyebilir. Erken tanı, gelişmekte olan görme sistemine zamanında müdahale etme fırsatı sağlar.
Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır. Çocuğa özel tanı ve tedavi için göz hastalıkları uzmanına başvurulmalıdır.
